Cité Obscure: Nightmare Alley (1947)
Stan Carlisle (Tyrone Power) pracuje w objazdowym wesołym miasteczku. Na razie zapowiada jedynie kolejne atrakcje, ale jednocześnie poznaje tajniki poszczególnych fachów. Najbardziej pociąga go show Zeeny (Joan Blondell) i jej męża Pete’a (Ian Keith). Para na własny użytek opracowała szyfr, którym posługuje się podczas występów przed publicznością. Za jego pomocą udaje im się tworzyć iluzję, iż Zeena zdolna jest czytać w myślach. Pewnego wieczoru Pete — złamany przez życie i zdradę żony sprzed lat alkoholik — zatruwa się metanolem, podanym mu przez nieświadomego pochodzenia alkoholu Stana. Mężczyzna umiera, a jego miejsce w przedstawieniu Zeeny zajmuje żądny sławy i pieniędzy Stan. Z czasem popularność jego widowiska na bazie tajnego szyfru małżeństwa staje się tak wielka, że młody karierowicz wkracza na salony jako genialny telepata.
Ponure „czarne kino” o demonach, które śpią w przyczajeniu całymi latami, by w końcu upomnieć się o swoje. Główny bohater przypadkowo doprowadza do tragedii, jednak zamiast przyznać się do winy, traktuje zdarzenie jako szczęśliwą kartę od losu. Co zresztą — nomen omen — przepowiedziane zostaje przez karty tarota. Mamy zatem współczesnego Makbeta z karnawałem w tle, osobnika który dociera na szczyt i ostatecznie gubi go własna pycha.
Upadek jest bolesny i z góry zapowiedziany, zgodnie ze złotą formułą kina noir. Nie tak bolesny, jak w książkowym pierwowzorze autorstwa William Lindsay Gresham, bowiem na potrzeby dużego ekranu wymowę finału złagodzono, sugerując możliwość odkupienia „Wielkiego Stana”. Nawet jednak pomimo tej wymuszonej przez imadło kodeksu Haysa zmiany mamy do czynienia z trzymającym w napięciu dramatem o chciwości, winie, karze i samotności. Brawurowo zrealizowanym i świetnie zagranym przez całą obsadę.



W odróżnieniu od większości produkcji noir z tego okresu — który to gatunek uznawany był wówczas za kino drugiej kategorii — Nightmare Alley może pochwalić się pierwszoligowym budżetem: włodarze 20th Century Fox zadecydowali na przykład o wybudowaniu na potrzeby filmu całego wesołego miasteczka, na którego terenie rozgrywa się spora część akcji. Wszystko to dla gwiazdy wytwórni Tyrona Powera, któremu zależało na zerwaniu z emploi bawidamka i spróbowaniu sił w dramatycznym repertuarze. Power faktycznie jest w głównej roli bardzo dobry, nadaje bohaterowi ludzkie cechy, czyni go kimś bardziej złożonym, aniżeli zaledwie zwykłym włóczęgą z ambicjami. Pomimo że Stan Carlisle ma wiele grzechów na sumieniu, to daje się lubić. „Kradzież” szyfru swych mentorów to jedno, ale to właśnie Stan wnosi jarmarczny spektakl na wyższy poziom za sprawą wrodzonego talentu i charyzmy.
Oprócz gwiazdy przedsięwzięcia na wzmiankę zasługują role drugoplanowe. Joan Blondell, partnerka Jamesa Cagneya z Wroga publicznego nr 1 (1931) i Nocnych motyli (1933) wciela się w Zeenę, podstarzałą artystkę wodewilową odpokutowującą grzechy młodości. Śliczna Coleen Gray (później m.in. u Stanleya Kubricka w Zabójstwie [1956]) gra żonę Stana, naiwną i oddaną bez granic ukochanemu dziewczynę. To na temat kobiet dobrych i poukładanych. Na drugiej szali mamy hochsztaplerkę godną konkurowania z wyrachowanym bohaterem. Ba! Lilith (wybór imienia z pewnością nie był dziełem przypadku) jest znacznie przebieglejsza i bardziej bezwzględna niż pan jasnowidz. Helen Walker z Milionów Brewstera (1945) perfekcyjnie czuje ten wymiar zimnosukowatości i w końcowych scenach daje jej piękny popis. Miłośnicy noirów z marszu rozpoznają ponadto Mike’a Mazurkiego, dryblasa z Żegnaj laleczko (1944) i Dicka Tracy’ego (1945), tutaj w roli — jakżeby inaczej — cyrkowego siłacza.
Dzieło Edmunda Gouldinga (m.in. Mroczne zwycięstwo [1939]) to uniwersalny moralitet o obłudzie napędzanej kasą i megalomanią. Co ciekawe obraz zrównuje psychoanalizę z tanim kuglarstwem, a i bez większych trudów można go odczytać jako komentarz na temat zakłamanych kaznodziejów, którzy — podobnie jak „Wielki Stan” — lubią bawić się w Boga i z tymże Bogiem na ustach dopuszczają się przekrętów, wykorzystując łatwowierność ludzi pogrążonych w żalu oraz goryczy. Ludzi biednych i ludzi bogatych — równych w obliczu cierpienia — poszukujących łatwego pocieszenia na wyboistej drodze ku marnemu końcowi.

Pornograf i esteta. Ma gdzieś konwenanse. Do jego ulubionych twórców należą David Lynch, Stanley Kubrick, Gaspar Noé oraz Veit Harlan. Przyszedł ze śmiertelnego zimna, dlatego zawsze mu gorąco.





